Miras paylaşımı: yasal mirasçılar ve miras payları

Vasiyetname yoksa miras, Türk Medeni Kanunundaki (TMK) yasal paylara göre paylaşılır: eş çocuklarla birlikteyse mirasın dörtte birini alır, kalan dörtte üç çocuklar arasında eşit bölünür (TMK m. 495, 499). Çocuk yoksa sıra anne babaya, onlar da yoksa kardeşlere ve büyükanne-büyükbaba tarafına geçer; eşin payı da buna göre büyür.

Aşağıda kimin ne kadar aldığını, payların nasıl hesaplandığını ve miras paylaşımının hangi yollarla yapıldığını anlatıyorum. Türkiye’deki taşınmazlar için bu kurallar, mirasbırakan Almanya’da ya da Hollanda’da yaşamış olsa da geçerlidir (MÖHUK m. 20/1).

Yasal mirasçılar kimlerdir? Zümre sistemi

Kanun kan hısımlarını üç zümreye ayırır. Önceki zümreden biri varsa sonraki zümre mirasçı olmaz.

1. Birinci zümre: altsoy. Çocuklar, torunlar, torunların çocukları. Çocuklar eşit pay alır. Mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerine onun çocukları geçer (TMK m. 495).
2. İkinci zümre: anne, baba ve onların altsoyu. Altsoy yoksa anne ve baba eşit pay alır. Önce ölmüş olan anne veya babanın yerine onun altsoyu, yani mirasbırakanın kardeşleri ve yeğenleri geçer (TMK m. 496).
3. Üçüncü zümre: büyükanne, büyükbaba ve onların altsoyu. Önce ölmüş olanın yerine amca, hala, dayı, teyze ve onların altsoyu geçer (TMK m. 497).

Kan hısımlarının yasal mirasçılığı üçüncü zümrede biter. Bu zümrelerde kimse yoksa ve eş de yoksa miras Devlete geçer (TMK m. 501).

Evlilik dışında doğan çocuk, soybağı tanıma veya mahkeme kararıyla kurulduysa baba tarafında da evlilik içinde doğan çocukla aynı payı alır (TMK m. 498). Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da sürer. Evlat edinen ise evlatlığa mirasçı olmaz (TMK m. 500).

Eşin miras payı: kiminle birlikte mirasçı olduğuna bağlı

Sağ kalan eş her zümreyle birlikte mirasçıdır, ama payı yanındaki zümreye göre değişir (TMK m. 499):

• çocuklar veya torunlarla birlikte: mirasın dörtte biri,
• anne baba zümresiyle birlikte: mirasın yarısı,
• büyükanne-büyükbaba zümresiyle birlikte: mirasın dörtte üçü,
• bunların hiçbiri yoksa: mirasın tamamı.

Kalan pay, aynı kurallarla o zümredeki mirasçılara düşer. Üçüncü zümrede kanun, eşin yanında yalnızca büyükanne, büyükbaba ve onların çocuklarını sayar; bunlar yoksa mirasın tamamı eşe kalır (TMK m. 499/3). Birkaç örnekle:

• Eş ve iki çocuk: eş 1/4, her çocuk 3/8.
• Eş ve üç çocuk, çocuklardan biri önce ölmüş ve iki çocuğu var: eş 1/4; sağ olan iki çocuğun her biri 1/4; ölen çocuğun 1/4 payı onun iki çocuğuna yarı yarıya, yani her torun 1/8.
• Çocuğu olmayan, eşi ve annesi babası hayatta olan kişi: eş 1/2, anne 1/4, baba 1/4.
• Çocuğu olmayan, anne babası ölmüş, eşi ve iki kardeşi olan kişi: eş 1/2; kalan 1/2 anne ve babanın yerine geçen iki kardeşe, her birine 1/4.

Aynı anne babadan olmayan kardeşlerde hesap değişir. Yarım kardeş, yalnızca ortak olan anne veya babanın payından pay alır; çünkü kanun payı anne ve baba tarafına ayrı ayrı bölüp ölen ebeveynin yerine onun altsoyunu geçirir (TMK m. 496). Bir tarafta hiç mirasçı yoksa o tarafın payı diğer tarafa kalır.

Boşanma, ayrı yaşama ve eşin mirasçılığı

Boşanma kararı kesinleştiğinde eşler birbirinin yasal mirasçısı olmaz. Boşanmadan önce yapılmış bir vasiyetnameyle eşe bırakılanlar da, vasiyetnameden aksi anlaşılmadıkça düşer (TMK m. 181/1).

Boşanma davası sürerken eşlerden biri ölürse eş kural olarak mirasçıdır. Ancak ölen eşin mirasçılarından biri davaya devam eder ve sağ kalan eşin kusuru ispatlanırsa aynı sonuç doğar, yani sağ kalan eş mirasçılığını kaybeder (TMK m. 181/2). Fiilen ayrı yaşamak tek başına mirasçılığı sona erdirmez.

Miras payından önce: mal rejiminin tasfiyesi

Evli bir kişi öldüğünde ilk iş miras payını hesaplamak değildir. Ölümle eşlerin mal rejimi sona erer (TMK m. 225/1). Türk hukukuna tabi eşlerde yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır (TMK m. 202). Önce bu rejim tasfiye edilir: her eş ya da mirasçıları, diğer eşin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 236/1). Sağ kalan eşin bu katılma alacağı ayrılır; geriye kalan, ölen eşin terekesidir ve yasal paylar bu tereke üzerinden hesaplanır.

Yani sağ kalan eş iki ayrı yoldan pay alabilir: mal rejiminden doğan katılma alacağı ve mirastan yasal miras payı. Sağ kalan eş, birlikte yaşadıkları konut üzerinde katılma alacağına mahsup edilmek üzere intifa veya oturma hakkı tanınmasını da isteyebilir (TMK m. 240). Mal rejiminin hangi ülkenin hukukuna tabi olduğu ayrı bir sorudur ve MÖHUK m. 15’e göre belirlenir (MÖHUK Madde 15).

Miras paylaşımı nasıl yapılır?

Paylaşmaya kadar mirasçılar terekenin tamamına elbirliğiyle sahiptir. Hiçbiri tek başına bir malın kendi payına düşen kısmını satamaz; tasarruf birlikte yapılır (TMK m. 640/2). Tapuda “elbirliği mülkiyeti” kaydının anlamı budur.

Her mirasçı, sözleşme veya kanun gereği ortaklığı sürdürmekle yükümlü değilse, her zaman paylaşma isteyebilir (TMK m. 642/1). Bunun iki yolu vardır:

1. Anlaşarak paylaşma. Mirasçılar bir paylaşma sözleşmesi yapar. Sözleşme yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz (TMK m. 676/3). Mirasçılar elbirliği mülkiyetini miras payları oranında paylı mülkiyete çevirmeyi de kararlaştırabilir (TMK m. 676/2).
2. Mahkeme yoluyla paylaşma. Anlaşma olmazsa her mirasçı sulh mahkemesinden malların aynen, bu mümkün değilse satış yoluyla paylaştırılmasını isteyebilir (TMK m. 642/2). Taşınmazlar için bu davaya uygulamada ortaklığın giderilmesi davası denir; dava öncesi arabuluculuk ve satış kuralları için ortaklığın giderilmesi davası yazısına bakabilirsiniz.

Paylaşmadan önce mirasçıların kim olduğunu gösteren mirasçılık belgesi (veraset ilamı) alınır. Yurt dışından nasıl alınacağını veraset ilamı yazısında anlattım.

Vasiyetname varsa: saklı pay sınırı

Mirasbırakan vasiyetnameyle yasal paylardan farklı bir paylaşım öngörebilir. Ancak altsoyun, anne babanın ve eşin saklı payına dokunamaz (TMK m. 505, 506). Kardeşlerin saklı payı yoktur. Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açabilir. Ayrıntılar vasiyetname yazısındadır.

Almanya veya Hollanda’da yaşayanlar için

Türk mahkemesi açısından miras, ölenin millî hukukuna tabidir; Türkiye’deki taşınmazlara ise her durumda Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 20/1). Türk vatandaşı olan mirasbırakan için millî hukuk Türk hukukudur; Alman veya Hollanda vatandaşlığı da varsa sonuç değişmez (MÖHUK m. 4/1-b). Mirasın açılması, kazanılması ve paylaşılmasına ilişkin kurallar ise terekenin bulunduğu ülkenin hukukuna tabidir (MÖHUK m. 20/2). Ayrıntılar MÖHUK Madde 20 yazısında.

Bunun pratik sonucu şudur: Türkiye’deki daire veya arsa yukarıdaki TMK paylarına göre paylaşılır. Almanya’daki banka hesabı ya da ev için Alman, Hollanda’daki mallar için Hollanda makamları kendi kanunlar ihtilâfı kurallarını uygular ve başka bir hukuka ulaşabilir. Oradaki mallar için Almanya’da veya Hollanda’da yetkili bir avukata ya da notere başvurmanız gerekir.

Mirası istemiyorsanız ret süresi ölümü öğrendiğiniz tarihten itibaren üç aydır (TMK m. 606); bu konuyu mirasın reddi yazısında anlattım. Diğer konular için miras hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Eşin miras payı ne kadar?

Çocuklarla birlikte dörtte bir, anne baba zümresiyle birlikte yarı, büyükanne-büyükbaba zümresiyle birlikte dörtte üç; bunlar yoksa mirasın tamamı (TMK m. 499). Bu pay, mal rejiminden doğan katılma alacağından ayrıdır.

Çocuğu olmayan kişinin mirası kime kalır?

Eş ve anne baba zümresine. Eş yarısını alır, kalan yarı anne ve babaya eşit bölünür; ölmüş olan anne veya babanın yerine mirasbırakanın kardeşleri geçer (TMK m. 496, 499).

Kardeşler mirastan pay alır mı?

Mirasbırakanın çocuğu ve torunu yoksa ve anne veya babası ölmüşse, ölen ebeveynin yerine kardeşler mirasçı olur (TMK m. 496/2). Kardeşlerin saklı payı yoktur; vasiyetnameyle mirastan tamamen dışarıda bırakılabilirler.

Mirasçılardan biri paylaşmaya yanaşmazsa ne olur?

Diğer mirasçılardan her biri sulh mahkemesinden paylaşma isteyebilir (TMK m. 642). Taşınmazlarda bu, ortaklığın giderilmesi davası yoluyla yapılır.

Kaynaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – mevzuat.gov.tr
• 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun – mevzuat.gov.tr
• Maddelerin tam metni ve gerekçesi: TMK m. 495, TMK m. 499, TMK m. 642, MÖHUK m. 20

Sorularınız için

Türkiye’deki bir mirasta kimin mirasçı olduğunu, payların nasıl hesaplanacağını ya da mirasçılar anlaşamıyorsa paylaşmanın hangi yolla yapılacağını kendi durumunuz için değerlendirmek isterseniz randevu sayfasından online görüntülü, telefonla veya Düsseldorf’ta yüz yüze bir görüşme tarihi seçebilirsiniz. Sorunuzu yazılı olarak iletmek isterseniz iletişim formunu kullanabilirsiniz. Görüşmeden önce şunları hazırlamanız yararlı olur:

• mirasbırakanın ölüm tarihi ve vatandaşlıkları,
• varsa mirasçılık belgesi (veraset ilamı) ve vasiyetname,
• mirasçıların listesi; önce ölmüş çocuk veya kardeş varsa onların çocukları,
• Türkiye’deki taşınmazların tapu bilgileri.

Almanya’daki veya Hollanda’daki mallar için o ülkede yetkili bir avukata ya da notere başvurmanız gerekir.