Boşanmada velayet kime verilir? Ölçütler ve yurt dışı

Boşanmada velayet, çocuğun menfaatine en uygun olan ebeveyne verilir. Türk Medeni Kanunu (TMK) velayeti anneye ya da babaya öncelikli olarak tanımaz; velayet, mahkemenin çocuğu kendisine bıraktığı tarafa ait olur (TMK m. 336/3). Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn çocukla kişisel ilişki kurar ve çocuğun giderlerine gücü oranında katılır (TMK m. 182).

Aşağıda mahkemenin velayete nasıl karar verdiğini, velayetin sonradan nasıl değiştirilebileceğini ve ebeveynlerden biri Almanya’da veya Hollanda’da yaşıyorsa nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum. Anılan TMK hükümleri Kasım 2026 itibarıyla UYAP Mevzuat’taki güncel metinle karşılaştırılmıştır.

Evlilik sürerken ve boşanmada velayet

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve velayet yasal bir sebep olmadıkça onlardan alınamaz (TMK m. 335). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır (TMK m. 336/1).

Boşanma davası açılınca hâkim, dava süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Çocuğun dava boyunca kimin yanında kalacağı ve diğer ebeveynle nasıl görüşeceği bu aşamada belirlenir.

Boşanma kararında mahkeme, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182/1). Velayet, çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa geçer (TMK m. 336/3). Anlaşmalı boşanmada da çocukların durumuna ilişkin düzenleme hâkimin onayına tabidir; hâkim çocukların menfaatini gözeterek değişiklik yapabilir (TMK m. 166/3).

Mahkeme velayeti neye göre verir?

Kanunda “velayet şu durumda anneye, şu durumda babaya verilir” diye bir kural yoktur. Ölçüt çocuğun menfaatidir. Kanun bunu birkaç yerde açıkça söyler: kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur (TMK m. 182/3); ana ve baba çocuğun bakım ve eğitimine ilişkin kararları onun menfaatini gözeterek alır ve önemli konularda olgunluğu ölçüsünde onun düşüncesini dikkate alır (TMK m. 339).

Aile mahkemeleri bu değerlendirmeyi yaparken psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır (4787 sayılı Kanun m. 5). Uygulamada bu uzmanların hazırladığı sosyal inceleme raporu, tanık beyanları ve gerekirse diğer uzman raporları birlikte değerlendirilir.

Çocuğun yaşı, şimdiye kadar kiminle yaşadığı, okulu ve çevresi, kardeşlerin ayrılmaması ve ebeveynlerin çocuğa ayırabileceği zaman gibi ölçütler kanunda sayılmaz; bunlar her dosyada çocuğun menfaati çerçevesinde tartılır. Sonucu önceden kesin olarak söylemek bu yüzden mümkün değildir.

Velayet için açılan davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m. 4).

Ortak velayet mümkün mü?

TMK boşanmadan sonra velayetin iki ebeveyn tarafından birlikte kullanılmasını açıkça düzenlemez; TMK m. 336/3’e göre velayet, çocuğun bırakıldığı tarafa aittir. Ortak velayet uygulamada boşanma ve velayet davalarında talep edilmektedir.

Bu konu tartışmalıdır. Kanunda ortak velayeti düzenleyen açık bir hüküm yoktur ve bu yazı için ortak velayetin şartlarını belirleyen, doğrulanmış bir Yargıtay kararı aktarılmamıştır. Somut bir dosyada mahkemenin ortak velayete karar verip vermeyeceği kesin değildir.

Velayetin değiştirilmesi

Boşanmadan sonra koşullar değişebilir. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular gerektirirse hâkim, kendiliğinden ya da ebeveynlerden birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Velayetin değiştirilmesi davası bu hükme dayanır.

Velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349).

Kişisel ilişki kararına uymamanın da sonucu vardır. Velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; mahkeme bunu kararında taraflara ihtar eder (TMK m. 182/2, 324/3).

Çocuğun korunması için diğer önlemler yetersiz kalırsa, örneğin ana ve baba velayet görevini gereği gibi yerine getiremez ya da çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklarsa, hâkim velayeti kaldırabilir (TMK m. 348). Bu durumda da ana ve babanın bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350).

Kişisel ilişki: velayet kendisine verilmeyen ebeveynin hakkı

Velayeti olmayan ebeveyn, çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Her iki ebeveyn de diğerinin çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınmak zorundadır. Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokarsa, ebeveyn bu hakkını yükümlülüklerine aykırı kullanırsa veya çocukla ciddi olarak ilgilenmezse, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK m. 324).

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin incelediği bir dosyada uyuşmazlık, kurulan kişisel ilişki süresinin çocuğun yüksek yararına uygun olup olmadığıydı. Bölge adliye mahkemesi sosyal inceleme raporlarına dayanarak kişisel ilişkiyi yatılı ve tatilleri kapsayacak biçimde yeniden düzenlemişti; Yargıtay bu kararı onadı (E. 2024/5353, K. 2024/8144, T. 01.11.2024).

Ebeveynlerden biri Almanya’da veya Hollanda’da yaşıyorsa

Hangi hukuk uygulanır? Türk mahkemesi boşanmada velayet ve velayete ilişkin sorunlara boşanmaya uygulanan hukuku uygular: eşlerin ortak millî hukuku, o yoksa ortak mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku (MÖHUK m. 14/1, 14/3). İki eş de Türk vatandaşıysa, Almanya’da yaşasalar da Türk mahkemesi Türk hukukunu uygular. Boşanma dışındaki durumlarda velayet, soybağının hükümlerine ilişkin MÖHUK m. 17’ye tabidir; ayrıntılar MÖHUK Madde 17 yazısındadır.

Yabancı velayet kararı. Almanya’da veya Hollanda’da verilmiş bir boşanma ve velayet kararının Türkiye’de kesin hüküm olarak sonuç doğurması, mahkemenin kararın tenfiz şartlarını taşıdığını tespit etmesine, yani tanımaya bağlıdır (MÖHUK m. 58). Aile hukukuna ilişkin yabancı kararların tanınması ve tenfizi davalarına aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m. 4). Süreç Almanya’daki boşanma kararının Türkiye’de tanınması yazısında anlatılmıştır.

Çocuğun diğer ebeveynin izni olmadan götürülmesi. Türkiye, 25/10/1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşmeye (Lahey Sözleşmesi) taraftır; uygulaması 5717 sayılı Kanunla düzenlenmiştir. Velayet hakkı ihlal edilerek mutad meskeninin bulunduğu ülkeden başka bir taraf ülkeye götürülen ya da orada alıkonulan, on altı yaşını tamamlamamış çocuğun iadesi istenebilir (5717 sayılı Kanun m. 1–3). Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığıdır; iade davasını Cumhuriyet başsavcılığı merkezi makam adına aile mahkemesinde açar (m. 3, 6, 7). İade davası velayet davasının önüne geçer: iade davası sürerken açılan velayet davası bekletilir, iadeye karar verilirse ayrıca velayet kararı verilmez (m. 12, 14). Başvuru Almanya veya Hollanda’daki merkezi makama da yapılabilir (m. 7/1).

Alman veya Hollanda mahkemesinde görülen bir velayet davası, o ülkenin hukukuna ve usulüne tabidir. Bunun için o ülkede yetkili bir avukata ya da gençlik dairesi (Jugendamt) gibi yetkili kuruma başvurmanız gerekir. Diğer konular için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Boşanmada velayet hangi durumlarda babaya verilir?

Kanunda anne veya baba lehine bir öncelik yoktur. Velayet, somut dosyada çocuğun menfaatine hangi ebeveynin yanında kalması uygunsa ona verilir (TMK m. 182, 336/3).

Çocuğun görüşü alınır mı?

Ana ve baba, önemli konularda çocuğun düşüncesini olgunluğu ölçüsünde dikkate almak zorundadır (TMK m. 339). Mahkemeler bu değerlendirmede uzmanlardan yararlanır (4787 sayılı Kanun m. 5).

Velayeti alan ebeveyn yeniden evlenirse velayet değişir mi?

Kendiliğinden değişmez. Yeniden evlenme velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349, 183).

Velayet bende değilse nafaka öder miyim?

Evet. Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (TMK m. 182/3). Bu iştirak nafakası, AYM’nin yoksulluk nafakasıyla ilgili iptal kararından etkilenmez; ayrıntılar süresiz nafaka yazısında.

Kaynaklar

Sorularınız için

Türkiye’de görülecek bir boşanmada velayetin nasıl değerlendirileceğini, velayetin değiştirilmesi için yeni bir olgunun bulunup bulunmadığını ya da Almanya’da verilmiş bir velayet kararının Türkiye’de tanınmasını kendi durumunuz için değerlendirmek isterseniz randevu sayfasından online görüntülü, telefonla veya Düsseldorf’ta yüz yüze bir görüşme tarihi seçebilirsiniz. Sorunuzu yazılı olarak iletmek isterseniz iletişim formunu kullanabilirsiniz. Görüşmeden önce şunları hazırlamanız yararlı olur:

çocuğun nüfus kayıt örneği ve iki ebeveynin vatandaşlık bilgisi,
varsa boşanma ve velayet kararı ile kesinleşme şerhi,
çocuğun hangi ülkede, kimin yanında ve ne zamandan beri yaşadığına ilişkin bilgiler.

Alman veya Hollanda hukukunun uygulandığı kısım için o ülkede yetkili bir avukata başvurmanız gerekir.