Artikel 24 MÖHUK – Toepasselijk recht en rechtskeuze

Artikel 24 van de Turkse wet nr. 5718 inzake internationaal privaatrecht en internationaal procesrecht (MÖHUK) is de algemene regel over het toepasselijk recht op overeenkomsten met een internationaal element. Partijen mogen het toepasselijke recht zelf kiezen (hukuk seçimi). Hebben zij dat niet gedaan, dan past de Turkse rechter het recht toe waarmee de overeenkomst het nauwst verbonden is; in de regel is dat het recht van het land waar de partij die de kenmerkende prestatie (karakteristik edim) levert woont of gevestigd is. Dat raakt iedereen in Nederland of Duitsland die met iemand in Turkije een koop, een dienst of een lening afspreekt.

Artikel 24 MÖHUK – tekst

Niet-officiële vertaling:

Toepasselijk recht op verbintenissen uit overeenkomst
Artikel 24 – (1) Verbintenissen uit overeenkomst worden beheerst door het recht dat partijen uitdrukkelijk hebben gekozen. Een rechtskeuze die zonder twijfel blijkt uit de bepalingen van de overeenkomst of uit de omstandigheden van het geval is eveneens geldig.
(2) Partijen kunnen overeenkomen dat het gekozen recht op de gehele overeenkomst of op een deel daarvan van toepassing is.
(3) Partijen kunnen de rechtskeuze te allen tijde maken of wijzigen. Een rechtskeuze na het sluiten van de overeenkomst geldt met terugwerkende kracht, onverminderd de rechten van derden.
(4) Hebben partijen geen rechtskeuze gemaakt, dan wordt de verhouding uit overeenkomst beheerst door het recht waarmee de overeenkomst het nauwst verbonden is. Als dat recht geldt het recht van de gewone verblijfplaats van de schuldenaar van de kenmerkende prestatie op het moment van het sluiten van de overeenkomst; bij overeenkomsten die in het kader van commerciële of beroepsactiviteiten zijn gesloten, het recht van de vestiging van de schuldenaar van de kenmerkende prestatie, of bij gebreke daarvan van zijn woonplaats; en heeft de schuldenaar van de kenmerkende prestatie meer dan één vestiging, het recht van de vestiging die het nauwst met de overeenkomst verbonden is. Blijkt echter uit alle omstandigheden dat de overeenkomst nauwer verbonden is met een ander recht, dan wordt zij door dat recht beheerst.

Turkse originele tekst:

Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde uygulanacak hukuk
MADDE 24 – (1) Sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tâbidir. Sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir.
(2) Taraflar, seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilirler.
(3) Hukuk seçimi taraflarca her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir. Sözleşmenin kurulmasından sonraki hukuk seçimi, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla, geriye etkili olarak geçerlidir.
(4) Tarafların hukuk seçimi yapmamış olmaları hâlinde sözleşmeden doğan ilişkiye, o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Bu hukuk, karakteristik edim borçlusunun, sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku, ticarî veya meslekî faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde karakteristik edim borçlusunun işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukuku, karakteristik edim borçlusunun birden çok işyeri varsa söz konusu sözleşmeyle en sıkı ilişki içinde bulunan işyeri hukuku olarak kabul edilir. Ancak hâlin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması hâlinde sözleşme, bu hukuka tâbi olur.

De actuele tekst op mevzuat.gov.tr bevat geen wijzigingsaantekening (stand: november 2026).

Toelichting van de wetgever

Volgens de toelichting bij het wetsontwerp komt het artikel gedeeltelijk overeen met artikel 24 van de oude wet nr. 2675. Die erkende alleen een uitdrukkelijke rechtskeuze; de nieuwe tekst aanvaardt ook een stilzwijgende keuze die „zonder twijfel” uit de omstandigheden blijkt. Zonder keuze keek de oude wet naar de plaats van uitvoering. De toelichting stelt dat die plaats bij veel overeenkomsten toevallig is, waardoor een recht werd toegepast dat weinig met de overeenkomst te maken had; daarom gelden nu het nauwst verbonden recht en de kenmerkende prestatie als maatstaf. Het begrip „vestiging” (işyeri) is gekozen omdat het ook natuurlijke personen omvat, maar is in de wet bewust niet gedefinieerd en aan rechtsleer en praktijk overgelaten.

De toelichting geeft ook voorbeelden van de kenmerkende prestatie: bij overeenkomsten tot overdracht van de eigendom van roerende zaken die van de vervreemder, bij koop die van de verkoper, bij overeenkomsten over het gebruik van een recht of een zaak die van degene die het gebruik verschaft, bij lastgeving en andere dienstverleningsovereenkomsten die van de dienstverlener, bij bewaarneming die van de bewaarnemer, en bij garantie en borgtocht die van de garant of borg. Het gaat om de partij wier prestatie de overeenkomst haar sociale inhoud en karakter geeft.

Uitleg

In de praktijk beantwoordt artikel 24 twee vragen. Hebben partijen een recht gekozen? En zo niet: wie verricht de eigenlijke prestatie uit de overeenkomst?

Staat de keuze uitdrukkelijk in de overeenkomst, dan is het eenvoudig. Ontbreekt zo'n beding, dan kijkt de rechter of er een stilzwijgende keuze is; daarvoor moet een werkelijke wil om te kiezen zonder twijfel blijken. Van het gekozen recht worden de materiële regels toegepast, niet de verwijzingsregels, tenzij partijen uitdrukkelijk iets anders afspreken (artikel 2 lid 4 MÖHUK).

Zonder keuze is de partij die betaalt meestal niet beslissend. Bij koop telt de gewone verblijfplaats van de verkoper, bij een dienst die van de dienstverlener; gaat het om een commerciële of beroepsactiviteit, dan diens vestiging, of bij gebreke daarvan diens woonplaats. Het moment staat in de wet: de gewone verblijfplaats bij het sluiten van de overeenkomst. Een latere verhuizing verandert het toepasselijke recht niet. De laatste zin is een uitwijkclausule: is de overeenkomst in het concrete geval nauwer verbonden met een ander recht, dan geldt dat recht.

Voor sommige overeenkomsten gelden bijzondere regels in plaats van artikel 24: overeenkomsten over onroerende zaken (artikel 25), consumentenovereenkomsten (artikel 26), arbeidsovereenkomsten (artikel 27; leden 1 en 4 zijn gewijzigd bij artikel 18 van wet nr. 7550 van 4 juni 2025), overeenkomsten over intellectuele eigendom (artikel 28) en overeenkomsten van goederenvervoer (artikel 29). Het bestaan en de materiële geldigheid van de overeenkomst worden beheerst door het recht dat van toepassing zou zijn als de overeenkomst geldig was (artikel 32 lid 1 MÖHUK).

Wat dit betekent als u in het buitenland woont

Verkoop vanuit Nederland naar Turkije. Verkoopt iemand die in Nederland woont bijvoorbeeld zijn gebruikte auto of een machine aan iemand in Turkije en is er geen recht gekozen, dan levert de verkoper de kenmerkende prestatie. De Turkse rechter past in de regel Nederlands recht toe, omdat de verkoper bij het sluiten van de overeenkomst zijn gewone verblijfplaats in Nederland had. Verkoopt een onderneming in het kader van haar bedrijf, dan telt haar vestiging. Koopt iemand in Turkije bij zo'n onderneming voor doeleinden buiten beroep of bedrijf, dan moet artikel 26 worden bekeken: is aan een van de daar genoemde voorwaarden voldaan en is er geen recht gekozen, dan geldt het recht van de gewone verblijfplaats van de consument (artikel 26 lid 2).

Diensten over de grens. Werkt een freelance vertaler of softwareontwikkelaar in Nederland voor een bedrijf in Turkije, dan geldt zonder keuze het recht van de vestiging van de dienstverlener, of bij gebreke daarvan van diens woonplaats. Omgekeerd komt voor een klant in Nederland die een boekhouder (muhasebeci) in Turkije inschakelt in de regel Turks recht in beeld.

Leningen binnen de familie. Dit punt is omstreden. Wet en toelichting noemen de lening niet uitdrukkelijk; wat volgt is de beoordeling van de auteur. Uitgaande van het voorbeeld in de toelichting („degene die het gebruik van een zaak verschaft”) kan worden verdedigd dat bij een lening van een broer in Nederland aan zijn broer in Turkije de geldgever de kenmerkende prestatie levert. Zonder keuze geldt dan het recht van zijn gewone verblijfplaats. Is het geld echter in Turkije, in lira en voor een woning in Turkije gegeven, dan kan op grond van alle omstandigheden ook het Turkse recht nauwer verbonden zijn. Omdat geen van beide partijen beroepsmatig geld uitleent, zou deze verhouding naar het oordeel van de auteur niet als consumentenkrediet in de zin van artikel 26 moeten gelden; de tekst van dat artikel omschrijft de wederpartij niet nader. Partijen kunnen deze onzekerheid wegnemen door een rechtskeuze in de afspraak op te nemen (artikel 24 lid 1).

Gemengde overeenkomsten en „vestiging”. Omvat een overeenkomst zowel levering als montage of onderhoud, dan zegt de wet niet welke prestatie kenmerkend is. Ook het begrip „vestiging” heeft de toelichting aan rechtsleer en praktijk overgelaten. Beide punten zijn omstreden; er is geen uitdrukkelijke wettelijke regel en geen bindende rechterlijke uitspraak over. Naar de beoordeling van de auteur gaat het bij een gemengde overeenkomst om de prestatie die het zwaartepunt vormt; welke maatstaf een rechter hanteert, is onzeker.

Rechtskeuze is geen forumkeuze. „Op deze overeenkomst is Turks recht van toepassing” betekent niet dat de zaak in Turkije moet worden behandeld. De bevoegdheid van een buitenlandse rechter wordt apart afgesproken; dat kan bij geschillen uit verbintenissen met een internationaal element, moet met schriftelijk bewijs worden aangetoond en is uitgesloten bij exclusieve bevoegdheid (artikel 47 MÖHUK). Of het enkel noemen van de bevoegde rechter een stilzwijgende rechtskeuze is, regelt de wet niet. Naar het oordeel van de auteur is dat op zichzelf niet genoeg; het telt alleen als het samen met andere bepalingen van de overeenkomst zonder twijfel een wil om te kiezen laat zien.

Grenzen van de rechtskeuze. Ook als een buitenlands recht is gekozen, gelden de voorrangsregels van het Turkse recht (artikel 6 MÖHUK; zie artikel 6 MÖHUK). Aan voorrangsregels van een derde staat waarmee de overeenkomst nauw verbonden is, kan gevolg worden gegeven (artikel 31 MÖHUK). De Turkse rechter past buitenlands recht ambtshalve toe (zie artikel 2 MÖHUK).

Procedure in Nederland of Duitsland. Dit artikel beschrijft de blik van de Turkse rechter. Rechters in de EU-lidstaten bepalen het toepasselijk recht op overeenkomsten in het algemeen volgens Verordening (EG) nr. 593/2008 (Rome I). Voor de uitkomst daar kunt u terecht bij een in Nederland bevoegde advocaat.

Verkoopt u een woning in Turkije of sluit u een arbeidsovereenkomst met een werkgever in Turkije, dan geldt niet artikel 24 maar artikel 25 of artikel 27. Andere onderwerpen rond overeenkomsten vindt u onder handels- en contractenrecht.

Veelgestelde vragen

Kunnen we later afspreken dat Turks recht van toepassing is?

Ja. Een rechtskeuze kan te allen tijde worden gemaakt of gewijzigd; een keuze na het sluiten van de overeenkomst werkt terug, onverminderd de rechten van derden (artikel 24 lid 3 MÖHUK).

Welk recht geldt zonder rechtskeuze voor een overeenkomst met Turkije?

Het recht waarmee de overeenkomst het nauwst verbonden is; in de regel het recht van de gewone verblijfplaats, bij het sluiten van de overeenkomst, van de partij die de kenmerkende prestatie levert, zoals de verkoper. Bij commerciële of beroepsmatige overeenkomsten telt haar vestiging (artikel 24 lid 4 MÖHUK).

Kan ik bij de verkoop van een woning in Turkije een ander recht kiezen?

Overeenkomsten over onroerende zaken of het gebruik daarvan worden beheerst door het recht van het land waar de zaak ligt (artikel 25 MÖHUK). Voor een woning in Turkije is dat Turks recht.

Bronnen

Vragen over uw situatie

Wilt u weten welk recht een Turkse rechter zou toepassen op uw koop-, dienstverlenings- of leningsovereenkomst met iemand in Turkije als er geen recht is gekozen, of wat een rechtskeuzebeding zou betekenen, dan kunt u via de afsprakenpagina een gesprek plannen, online via video, telefonisch of persoonlijk in Düsseldorf. Een schriftelijke vraag stuurt u via het contactformulier. De gesprekken zijn in het Turks en gaan alleen over het Turkse recht (§ 206 BRAO); voor de beoordeling naar Nederlands recht en de Rome I-verordening kunt u terecht bij een in Nederland bevoegde advocaat. Handig om bij de hand te hebben:

de overeenkomst, of de berichten waaruit de afspraak blijkt,
de datum waarop de overeenkomst is gesloten en het land waar elke partij toen woonde of werkte,
een eventueel beding over de bevoegde rechter.