TMK Madde 975 – Dolaylı ve dolaysız zilyetlik

TMK Madde 975 metni

Zilyetlik kavramı ve türleri / Türleri / Dolaylı ve dolaysız zilyetlik

Madde 975

Bir şeyde fiilî hâkimiyetini doğrudan doğruya sürdüren kimse dolaysız zilyet, başka bir kişi aracılığı ile sürdüren kimse dolaylı zilyettir.

Güncel metin: mevzuat.gov.tr, son karşılaştırma 29 Ekim 2026.

TMK Madde 975 gerekçesi

Yürürlükteki Kanunda ve kaynak İsviçre Medenî Kanununda bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktur.

Böyle bir hükmün yürürlükteki Kanunda bulunmaması, Alman Medenî Kanununda yer alan dolaylı zilyetlik ve dolaysız zilyetlik ayırımı ile İsviçre Medenî Kanunu ve yürürlükteki Kanunda yer alan aslî ve fer'î zilyetlik ayırımlarının bazen birbirine karıştırılmasına yol açmıştır. Oysa bir önceki maddede sözü edilen aslî ve fer'î zilyet ayırımı, zilyedin mal üzerinde iddia ettiği hakka göre yapılan bir ayırımdır. Buna karşılık dolaylı ve dolaysız zilyet ayırımı, malın zilyedin fiilî hâkimiyeti altında olup olmaması bakımından yapılmıştır. Bir fer'î zilyet, çoğu kez dolaysız zilyet olmakla beraber bazı hâllerde dolaylı zilyed de olabilir. Bu kavramlar gerekli şekilde ayrılmadığı takdirde, kavram karışıklığı doğabilir.

Dolaylı ve dolaysız zilyetlik ayırımı, özellikle zilyetliğin korunmasında önem taşır. Çünkü zilyedin kuvvet kullanma hakkından ilk önce dolaysız zilyetler yararlanırlar.

Kaynak: Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 21. Dönem, S. Sayısı 723. Gerekçe, tasarının Meclis’e sunulan metnine aittir; madde sonradan değiştirilmişse güncel metinle farklılık gösterebilir. Gerekçede geçen “yürürlükteki Kanun” 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi, “kaynak Kanun” İsviçre Medenî Kanunudur.

Açıklama

Madde, şey üzerindeki fiilî hâkimiyeti doğrudan sürdüren dolaysız zilyet ile bu hâkimiyeti başka biri aracılığıyla sürdüren dolaylı zilyet arasındaki ayırımı tanımlar.

Dolaysız zilyet, şeyi bizzat elinde bulunduran kişidir. Dolaylı zilyet ise şey üzerindeki hâkimiyetini başka bir kişi aracılığıyla sürdürür. Evini kiraya veren malik dolaylı zilyet, evde oturan kiracı dolaysız zilyettir.

Bu ayırım eski Kanunda yoktu ve İsviçre Medenî Kanununda da bulunmamaktadır. Gerekçeye göre Alman Medenî Kanununda yer alan bu ayırım, eski dönemde aslî ve fer'î zilyetlik ayırımıyla sık sık karıştırıldığı için kanuna açıkça yazılmıştır. İki ayırımın ölçütü farklıdır:

• Aslî ve fer'î zilyetlik (TMK m. 974), zilyedin şey üzerinde hangi hakkı iddia ettiğine bakar: malik sıfatıyla mı, yoksa başka bir hakka dayanarak mı.
• Dolaylı ve dolaysız zilyetlik, şeyin kimin fiilî hâkimiyeti altında bulunduğuna bakar.

Bu iki ayırım her zaman örtüşmez. Fer'î zilyet çoğu zaman dolaysız zilyettir, ama dolaylı zilyet de olabilir. Örneğin evi alt kiraya veren kiracı, hem fer'î hem dolaylı zilyettir; evde oturan alt kiracı ise dolaysız zilyettir.

Gerekçe, ayırımın özellikle zilyetliğin korunmasında önem taşıdığını belirtir. Saldırı anında kuvvet kullanarak savunma hakkından (TMK m. 981) öncelikle şeyi elinde bulunduran dolaysız zilyet yararlanır.