TMK Madde 872 – Boş dereceler

TMK Madde 872 metni

Hükmü / Rehin derecesi / Boş dereceler

Madde 872

Sonraki sıralarda kurulmuş bir rehin hakkından önce gelen bir rehin mevcut değilse veya borçlu önceki bir rehin senedi üzerinde tasarruf etmemişse ya da önceki sırada bulunan rehinli alacak, o derece için tescilde belirtilen miktardan az ise; taşınmazın paraya çevrilmesinde satış bedeli, boş derece hesaba katılmaksızın sonraki alacaklılara sıralarına göre dağıtılır.

Güncel metin: mevzuat.gov.tr, son karşılaştırma 29 Ekim 2026.

TMK Madde 872 gerekçesi

Yürürlükteki Kanunun 787 nci maddesini karşılamaktadır.

Bu madde Kanuna 1984 tarihli Öntasarının 790 ıncı maddesinden aynen alınmıştır.

Maddeyle, rehnin paraya çevrilmesinde ön sırada yer alan bir rehin derecesinin boş olması halinde nasıl bir işlem yapılması gerektiği düzenlenmiştir. Buna göre ön sıradaki bir rehin derecesi boş tutulmuş veya sonradan boşaldığı hâlde malik bu dereceye yeniden rehin tesis ettirmemiş ise veya ön sıradaki rehinlerin değeri, o derecenin farazi değerinden daha az ise, bu boş derece veya dereceler veya derece içi boşluklar dikkate alınmaksızın satış parası arka sıradaki rehinli alacaklılar arasında yine bunların birbirine öncelik derecesi dikkate alınarak paylaştırılacaktır. Bunun anlamı, arka sıradaki rehinlerin bu boş derece veya derecelere kendiliğinden ilerlemesi olup, taşınmaz rehnindeki sabit derece ilkesine bir istisna oluşturmasıdır.

Örneğin birinci derecenin farazi değeri 200 milyon, ikinci derecenin 150 milyon, üçüncü derecenin 50 milyon, birinci derece tamamen boş, ikinci derecedeki rehinli alacak miktarı sadece 125 milyon liradan ibaret kalmış ve taşınmazın satış bedeli 150 milyon lira ise, boş birinci derece dikkate alınmayacağından, bu satış parasının 125 milyonu ikinci derecedeki rehinli alacaklının, 25 milyonu da üçüncü derecedeki rehinli alacaklının olacaktır. Eğer bu olayda malik birinci derece içine 200 milyon liralık rehin tesis ettirmiş olsa idi, ikinci ve üçüncü derecedeki rehinli alacaklılar satış parasından hiç bir pay alamayacaklardı.

Maddenin bu hükmü emredici niteliktedir. Bu sebeple arka sıradaki rehinli alacaklıların, ön sıradaki bu boş derecenin karşılığı olan satış parasından istifade etmeyecekleri, boş kalan derecenin farazi karşılıklarının taşınmaz malikine ait olacağı yolunda taahhütleri hüküm ifade etmeyecektir.

Doğaldır ki taşınmaz maliki, alt sıradaki bir rehinli alacaklıya bir önceki madde hükmüne göre boşalan dereceye ilerleme hakkı tanımış ise, ön sıradaki bu boş derecelerden yararlanma hakkı sadece bu alacaklıya ait olur ve diğer rehinli alacaklılar bu boş dereceden yararlanmazlar. Bu itibarla, arka sıradaki rehinli alacaklıların, ön sıradaki boş derecelerden rehnin paraya çevrilmesi esnasında yararlanabilmesi, diğer rehinli alacaklılara taşınmaz maliki tarafından tanınan boşalan dereceye ilerleme hakkı ile sınırlıdır.

Kaynak: Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 21. Dönem, S. Sayısı 723. Gerekçe, tasarının Meclis’e sunulan metnine aittir; madde sonradan değiştirilmişse güncel metinle farklılık gösterebilir. Gerekçede geçen “yürürlükteki Kanun” 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi, “kaynak Kanun” İsviçre Medenî Kanunudur.

Açıklama

Rehinli taşınmaz paraya çevrilirken önceki bir derece boşsa veya tam dolu değilse, satış bedelinin sonraki alacaklılara sıralarına göre dağıtılacağını düzenler.

TMK m. 871'e göre bir derece boşaldığında sonraki alacaklı oraya kendiliğinden ilerleyemez. Bu madde, taşınmaz satılıp bedeli dağıtılırken bu kurala bir istisna getirir. Satış sırasında boş derece hesaba katılmaz ve bedel sonraki alacaklılara kendi sıralarına göre dağıtılır. Böylece boş derecenin karşılığı malike kalmaz, arkadaki alacaklılara geçer.

Madde şu durumları sayar:

• Sonraki rehinden önce gelen bir rehin yoksa, örneğin birinci derece baştan boş bırakılmış veya oradaki rehin terkin edilmişse,
• Borçlu önceki derece için düzenlenmiş bir rehin senedi (ipotekli borç senedi veya irat senedi) üzerinde henüz tasarrufta bulunmamışsa, yani onu kimseye devretmemiş veya rehnetmemişse,
• Önceki derecedeki alacak, o derece için tapuda yazılı tutardan azsa.

Gerekçedeki örnek konuyu açıklar. Birinci derece 200, ikinci derece 150, üçüncü derece 50 milyon liralık olsun. Birinci derece boş, ikinci derecedeki alacak 125 milyona düşmüş ve taşınmaz 150 milyona satılmış olsun. Boş birinci derece dikkate alınmadığından 125 milyonu ikinci derecedeki alacaklı, kalan 25 milyonu üçüncü derecedeki alacaklı alır.

Gerekçeye göre hüküm emredicidir; boş derecenin karşılığının malike kalacağına ilişkin taahhütler hüküm doğurmaz. Malik sonraki alacaklılardan birine TMK m. 871 uyarınca ilerleme hakkı tanımışsa, boş dereceden yalnızca o alacaklı yararlanır.

Gerekçedeki tutarlar, 2005 yılında Türk lirasından altı sıfır atılmadan önceki para birimiyle yazılmıştır. Gerekçede anılan yürürlükteki Kanun 743 sayılı eski Medenî Kanundur.