TMK Madde 789 – Özel kanun hükümleri ve yerel âdet
TMK Madde 789 metni
Hükümleri / Kapsamı / Özel kanun hükümleri ve yerel âdet
Madde 789
Tarla yolu, yaya veya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sulama, tarlalara veya arklara su alma hakları ve benzeri hakların kapsamını belirlemede taraflar arasındaki anlaşma veya özel kanun hükümleri, yoksa yerel âdet uygulanır.
Güncel metin: mevzuat.gov.tr, son karşılaştırma 29 Ekim 2026.
TMK Madde 789 gerekçesi
Yürürlükteki Kanunda bu maddeyi karşılayan bir hüküm yoktur.
Kaynak İsviçre Medenî Kanununun tarla yolu, yaya veya araba geçidi gibi geçit hakları ile hayvan otlatma, hayvan sulama, tarlalara veya arklara su alma gibi hakların özel olarak düzenlenmedikleri takdirde, bunların kanton hukukuna ve mahallî âdete göre belirleneceklerini öngören 740 ıncı maddesi, yürürlükteki Kanunumuza alınmamıştır. Oysa, tarımsal özelliği ağır basan Ülkemizde de sözü geçen hakların yerel âdetlere dayalı olarak, yaygın biçimde ortaya çıktığı bir gerçektir. Bu durum göz önüne alındığında, İsviçre Medenî Kanununun 740 ıncı maddesinin yürürlükteki Kanuna alınmamış olması, bir eksiklik olarak ortaya çıkmaktadır.
İşte bu eksikliği gidermek, özellikle Ülkemizde de kendini gösteren bir ihtiyaca cevap vermek üzere, Ülkemiz yapısına uygun düşecek şekilde, taraflar arasındaki anlaşmanın uzun süreden beri davasız ve iyiniyetli kullanım biçimini de kapsadığı kabul edilerek, "anlaşma veya özel kanun hükümleri, yoksa yerel âdet uygulanır." şeklinde kaleme alınarak, bu madde konulmuştur.
Kaynak: Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 21. Dönem, S. Sayısı 723. Gerekçe, tasarının Meclis’e sunulan metnine aittir; madde sonradan değiştirilmişse güncel metinle farklılık gösterebilir. Gerekçede geçen “yürürlükteki Kanun” 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi, “kaynak Kanun” İsviçre Medenî Kanunudur.
Açıklama
Tarla yolu, geçit, hayvan otlatma ve sulama, su alma gibi hakların kapsamında önce anlaşmanın veya özel kanunun, bunlar yoksa yerel âdetin uygulanacağını düzenler.
Kırsal kesimde tarla yolları, yaya ve araba geçitleri, hayvan otlatma ve sulama ya da tarlalara ve arklara su alma hakları çoğu zaman uzun bir geçmişe dayanır ve ayrıntıları yazılı değildir. Madde bu hakların kapsamının belirlenmesinde şu sırayı öngörür:
- Taraflar arasındaki anlaşma veya özel kanun hükümleri.
- Bunlar yoksa yerel âdet, yani o bölgede uzun süredir uyulan ve bağlayıcı kabul edilen uygulama.
Gerekçeye göre "anlaşma" kavramı, tarafların uzun süreden beri davasız ve iyiniyetle sürdürdüğü kullanım biçimini de kapsar. Örneğin bir tarla yolunun hangi mevsimde ve hangi araçlarla kullanılacağı, yıllardır süren uygulamaya göre belirlenebilir.
Madde eski Kanunda yoktu. Gerekçeye göre İsviçre Medenî Kanunundaki karşılığı daha önce alınmamıştı. Tarımın ağırlıklı olduğu Türkiye'de bu tür haklar yerel âdetlere dayalı olarak yaygın biçimde ortaya çıktığından bu eksiklik giderilmiştir.
Komşuluk hukukunda da benzer bir yollama vardır. Tarla yolu, hayvan sulama yolu ve kış geçidi gibi geçitler özel kanun hükümlerine, bunlar yoksa yerel âdete tâbidir (TMK m. 748). Özel mülkiyetteki kaynak ve kuyulardan su içme ve hayvan sulama gibi yararlanmalar için de aynı yol izlenir (TMK m. 760). Mera, yaylak ve kışlaklardan yararlanma ise 4342 sayılı Mera Kanununda düzenlenmiştir.