TMK Madde 284 – Yargılama usulü

TMK Madde 284 metni

Davada yetki ve yargılama usulü / Yargılama usulü

Madde 284

Soybağına ilişkin davalarda, aşağıdaki kurallar saklı kalmak kaydıyla Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu uygulanır:

1. Hâkim maddî olguları re'sen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder.

2. Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdürler. Davalı, hâkimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermezse, hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu, onun aleyhine doğmuş sayabilir.

Güncel metin: mevzuat.gov.tr, son karşılaştırma 29 Ekim 2026.

TMK Madde 284 gerekçesi

Bu hüküm de, kamu düzeni ile yakından ilgili olan soybağı davalarının yargılama usulü konusunda özel hükümler koymak ihtiyacını hisseden İsviçre Medenî Kanununun 1976 tarihli değişikliğinden (m.254) esinlenilerek kaleme alınmıştır. Maddede, soybağı davalarındaki yargılama usulünün prensip olarak Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa tâbi kılınması, ancak bu davaların özelliği gereği, iki hususun özel olarak düzenlenmesi uygun görülmüştür. Böylece, hâkimin, soybağı davalarında, maddî olguları re'sen araştıracağı ve kanıtları serbestçe değerlendireceği (takdir edeceği) ve taraflar ile üçüncü kişilerin, soybağının belirlenmesi için zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere katılmakla zorunlu oldukları hususu, bir kanun hükmü olarak kurallaştırılmak istenmiştir. Ayrıca maddede, davalının, hâkimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermediği durumlarda, hâkimin durum ve koşullara göre beklenen sonucun, davalı aleyhine doğmuş sayabileceği öngörülmüştür.

Kaynak: Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 21. Dönem, S. Sayısı 723. Gerekçe, tasarının Meclis’e sunulan metnine aittir; madde sonradan değiştirilmişse güncel metinle farklılık gösterebilir. Gerekçede geçen “yürürlükteki Kanun” 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi, “kaynak Kanun” İsviçre Medenî Kanunudur.

Açıklama

Madde, soybağı davalarında hâkimin olguları kendiliğinden araştırmasını ve tarafların DNA testi gibi incelemelere katlanma yükümlülüğünü düzenler.

Soybağı davalarında kural olarak genel usul kanunu uygulanır. Metinde adı geçen Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun yerini bugün 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu almıştır. Soybağı kamu düzenini de ilgilendirdiği için madde bunun yanında iki özel kural koyar.

Birinci kural re'sen araştırmadır. Hâkim tarafların getirdiği delillerle sınırlı kalmaz; gerçeği ortaya çıkarmak için gereken araştırmayı kendiliğinden yapar. Tarafların bir olguyu kabul etmesi veya aralarında anlaşması hâkimi bağlamaz. Hâkim delilleri de serbestçe değerlendirir.

İkinci kural incelemeye katlanma yükümlülüğüdür. Soybağının belirlenmesi için zorunlu olan ve sağlık bakımından tehlike yaratmayan incelemelere taraflar da, üçüncü kişiler de katlanmak zorundadır. Kan veya ağız içinden doku örneği alınarak yapılan DNA incelemesi bunun en bilinen örneğidir. Olası babanın anası, babası veya diğer çocukları gibi kişiler de üçüncü kişi olarak incelemeye çağrılabilir.

Davalı hâkimin öngördüğü incelemeye rıza göstermezse hâkim, durum ve koşullara göre, incelemeden beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir. Örneğin babalık davasında DNA incelemesinden kaçınan davalının baba olduğu kabul edilebilir. Bu bir takdir yetkisidir; hâkim kaçınmayı dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirir.

Taraflardan biri yurt dışında yaşıyorsa inceleme için örnek, hukuki yardımlaşma (istinabe) yoluyla bulunduğu ülkede de alınabilir.