TMK Madde 1 – Hukukun uygulanması ve kaynakları

TMK Madde 1 metni

Hukukun uygulanması ve kaynakları

Madde 1

Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır.

Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa, hâkim, örf ve âdet hukukuna göre, bu da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.

Güncel metin: mevzuat.gov.tr, son karşılaştırma 29 Ekim 2026.

TMK Madde 1 gerekçesi

Yürürlükteki Kanunun 1 inci maddesini karşılamaktadır.

Madde olduğu gibi korunmuş fakat gerek amaç ve içeriğini daha iyi ifade etmesi bakımından, gerek dilinin daha anlaşılır bir hâle getirilmesi yönünden yeniden kaleme alınmıştır.

Maddenin kenar başlığı "Kanunu Medenînin Tatbiki" şeklindedir. Bu kenar başlık maddenin uygulama alanıyla uyumlu değildir. Çünkü, madde sadece Medenî Kanunun uygulanmasını düzenleyen bir madde olmayıp genel olarak hukukun kaynaklarını düzenlemektedir. Maddede sayılan kaynaklar medenî hukukta olduğu kadar özel hukukun diğer dallarında da geçerli olan kaynaklardır. Bu sebeple, maddenin kenar başlığı "Hukukun uygulanması ve kaynakları" şeklinde değiştirilmiştir.

Yürürlükteki maddede yer alan "lâfziyle veya ruhiyle" sözcükleri yerine daha anlaşılır bir ifadeyle "sözüyle ve özüyle"; "temas ettiği" deyimi yerine "değindiği"; "vazıı kanun" yerine "kanun koyucu"; "vazedecek" yerine "koyacak" sözcükleri kullanılmıştır. Hâkim kanunu hem sözü hem de özüyle birlikte ele alarak uygulayacaktır. Sadece sözüyle veya sadece özüyle uygulaması söz konusu olmayacaktır.

Maddenin üçüncü fıkrası "Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır." şeklinde daha arı bir Türkçe ile kaleme alınmış, daha anlaşılır hâle getirilmiştir.

Kaynak: Türk Medenî Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM 21. Dönem, S. Sayısı 723. Gerekçe, tasarının Meclis’e sunulan metnine aittir; madde sonradan değiştirilmişse güncel metinle farklılık gösterebilir. Gerekçede geçen “yürürlükteki Kanun” 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsi, “kaynak Kanun” İsviçre Medenî Kanunudur.

Açıklama

Madde, hâkimin bir uyuşmazlığı çözerken hangi hukuk kaynaklarına hangi sırayla başvuracağını ve kanunu nasıl yorumlayacağını düzenler.

Birinci fıkraya göre kanun hem sözüyle hem özüyle uygulanır. Hâkim yalnızca kelimelere bakmaz; hükmün amacını ve kanun koyucunun neyi düzenlemek istediğini de araştırır. Gerekçe de hâkimin kanunu yalnız sözüne veya yalnız özüne göre değil, ikisini birlikte ele alarak uygulayacağını vurgular.

İkinci fıkra kaynakların sırasını gösterir:

• Önce kanun uygulanır.
• Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa örf ve âdet hukukuna bakılır. Örf ve âdet hukuku, toplumda uzun süre tekrarlanan ve uyulması zorunlu sayılan davranış kurallarıdır.
• Bu da yoksa hâkim, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Burada hâkim yalnız önündeki olaya özgü bir çözüm değil, benzer bütün olaylara uygulanabilecek genel bir kural düşünerek hareket eder.

Üçüncü fıkra bilimsel görüşleri ve yargı kararlarını yardımcı kaynak olarak gösterir. Hâkim karar verirken bunlardan yararlanır, fakat kural olarak bunlarla bağlı değildir.

Gerekçeye göre maddede sayılan kaynaklar yalnız Medenî Kanun için değil, özel hukukun diğer dalları için de geçerlidir. Kenar başlığın "Hukukun uygulanması ve kaynakları" olarak değiştirilmesinin sebebi budur. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu 1/1/2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir.